Bodemverwarming

Een bodemverwarming is een verwarmingssysteem dat op de bodem van het aquarium aangebracht wordt en verder niet meer zichtbaar is in het aquarium door het grind dat erop ligt. De belangrijkste voordelen van dit type verwarming zijn dat deze verwarming niet alleen het water verwarmt, maar ook de bodem en dat er door dit type verwarming een lichte doorstroming van de bodem plaats vindt. Deze twee voordelen maken dit type verwarming tot een ideale aquariumverwarming voor dicht beplante aquariums, waarbij de bodem een belangrijke rol vervult. Echter o.a. vanwege de hoge prijs van dit type verwarming wordt een bodemverwarming lang niet zo veel gebruikt als de overbekende staafverwarming die vele malen goedkoper is in de aanschaf. Op deze pagina zal ik in eerste instantie een overzicht geven van de voor- en nadelen van het gebruik van een bodemverwarming en een toelichting op een aantal punten hiervan. Na dit overzicht zal ik in het kort de door mijn gebruikte verwarming beschrijven samen met mijn ervaringen hiermee.

Eigenschappen van een bodemverwarming
In de tabel hieronder staan de belangrijkste voor- en nadelen van het gebruik van een bodemverwarming in het aquarium. Onder de tabel zullen een aantal punten uit deze tabel verder toegelicht worden.

Voordelen van een bodemverwarming Nadelen van een bodemverwarming
  • Verwarmt zowel de bodem als het water van het aquarium
  • Zorgt voor een lichte doorstroming van water door de bodem, waardoor afvalstoffen uit de bodem 'stromen' en voedingsstoffen uit het water in de bodem kunnen komen.
  • Nauwkeurige temperatuurregeling
  • Duur in aanschaf
  • Lastiger te installeren dan een staafverwarming
  • Kwaliteit van de bodem heeft een grotere invloed op de waterkwaliteit van het aquarium (kalk)

De aanschafprijs
Over het algemeen zal de aanschafprijs van een bodemverwarming de belangrijkste rede zijn om af te zien van de aanschaf van dit type verwarming. Doordat een bodemverwarming uit een aantal onderdelen bestaat die redelijk duur in aanschaf zijn zullen de meeste mensen al snel kiezen voor een vele malen goedkopere staafverwarming. Als voorbeeld koste de Dupla bodemverwarming van 60 Watt met transformator en temperatuurregeling die onder aan deze pagina beschreven wordt te samen ruim 306 euro toen ik deze eind 2001 kocht. Ter vergelijk betaalde ik ongeveer een jaar later voor een Sera staafverwarming van 50 Watt 18,95 euro. Dit maakt de bodemverwarming ruim 16 keer zo duur als een staafverwarming. Voor de 200 Watt bodemverwarming met transformator en temperatuur regeling betaalde ik zelfs ruim 462 euro toen ik deze eind 2002 aanschafte. Mede door deze hoge aanschafprijs is een bodemverwarming dan ook alleen maar te verantwoorden wanneer men een redelijk groot budget heeft voor de aanschaf van een aquarium en wanneer er door de beoogde plantengroei in het aquarium veel belang is bij een gezonde bodem die lang mee moet gaan.

Schematische weergave bodemverwarming

Ligging van de bodemkabel in mijn 300 liter aquarium

Het installeren
Een bodemverwarming bestaat altijd uit een aantal onderdelen. De bodemverwarmingen die ik gebruikt heb zijn alle van de firma Dupla die bestaan uit een 24 volt transformator, een temperatuurregeling, bodemkabel en kabelankers. Van deze onderdelen kunnen de transformator en temperatuurregeling in de onderkast van het aquarium geplaatst worden wat niet al te veel werk is. Een stuk meer werk is het om de bodemkabel in het aquarium aan te brengen. De foto hiernaast laat de bodemkabels van mijn 300 liter aquarium zien voordat het grind in het aquarium gedaan werd. Hierop is goed te zien hoe de kabels in lussen over de hele bodem verdeelt zijn en met de bodemankers op de bodem vastgezet zijn. Hierbij moet er aan gedacht worden dat dit totaal zo'n 14 meter aan kabel is wat er op de bodem van het aquarium licht, wat in praktijk een lastig werkje is om netjes over de bodem van het aquarium te verdelen. Om problemen met knopen te voorkomen is het dan ook aan te raden om de bodemkabel eerst in zijn geheel te ontrollen zodat je halverwege niet voor een onaangename verrassing komt te staan. Gelukkig hoeft de installatie van deze kabels slechts eenmaal gedaan te worden, zodat men na de aanleg weer enkele jaren van het aquarium kunt genieten.

Invloed van een bodemverwarming op de waterkwaliteit
Een minder bekend nadeel van een bodemverwarming is de invloed van dit type verwarming op de waterkwaliteit van het water. Op dit punt heb ik vooral de eerste twee tot drie maanden na het inrichten van mijn 86 liter aquarium problemen gehad en in lichtere mate op dit moment ook weer met mijn 300 liter aquarium dat op dit moment (09-03-03) pas zo'n twee weken ingericht is. Veel aquariumgrind dat in de winkel als kalkvrij verkocht wordt blijkt in praktijk toch kleine hoeveelheden kalk te bevatten dat de waterhardheid van het aquariumwater kan doen stijgen. Dit is o.a. te controleren door wat azijn op het grind te gieten, dat licht zal gaan bruisen wanneer er kalk in zit, maar vaak zijn er ook al fijne stukjes schelp tussen het grind te vinden. In aquariums met dit grind waarin ik een staafverwarming gebruikte waarbij er nauwelijks doorstroming van de bodem is heb ik eigenlijk nooit waarnemingen kunnen doen dat de hardheid van het aquariumwater ligt steeg, maar in het geval van een bodemverwarming wel. Vooral bij mijn 86 liter aquarium zorgde kalk in de bodem de eerste twee tot drie maanden voor een wekelijkse stijging van de hardheid van het water van 1 tot 2 graden DH, wat enkel te compenseren was door een wekelijkse waterwisseling van zo'n 30 procent met zeer zacht water met een hardheid die niet hoger is dan 1 graden DH. Hiervoor heb ik echter bijna nooit zuiver osmose water gebruikt, doordat er in dit geval mogelijk een tekort zou kunnen ontstaan aan sporenelementen en mineralen in het water. Voor mensen die enkel leidingwater gebruiken voor het aquarium zal de waterhardheid in een dergelijk geval echter blijven stijgen tot onaanvaardbare waardes. Ook het wekelijks verlagen van de water hardheid bij het waterverversen heeft nog als nadeel dat dit niet ideaal is voor de vissen in het aquarium. Bij mijn onlangs ingerichte 300 liter aquarium komt dit probleem wederom voor maar gelukkig wel in veel minder mate. In dit aquarium neemt de hardheid van het water per week ongeveer 0,5 graden DH toe, wat met zacht water met een KH van 2 graden DH bij de normale wekelijkse waterwisseling goed te compenseren is zonder nadelige invloeden voor de vissen.

Persoonlijk heb ik het idee dat de mate van overlast van kalk in de bodem vooral ook sterk afhangt van de tijd dat de bodemverwarming per dag ingeschakeld is. Bij het 86 liter aquarium had de bodemverwarming het behoorlijk zwaar om het water om temperatuur te houden en stond in de periode na het inrichten (december tot maart) vaker wel dan niet aan. Het 300 liter aquarium waarbij deze problemen nu in minder mate voorkomen is veel minder gevoelig voor afkoeling dan het 86 liter aquarium. Bij dit aquarium staat de bodemverwarming enkel zo nu en dan aan wanneer de verlichting niet aan staat, terwijl overdag enkel de warmte van de verlichting voldoende is om het aquarium op temperatuur te houden. Ik vermoed dan ook dat vooral dit verschil in de tijd dat de bodemverwarming ingeschakeld staat van invloed is in de mate dat de waterhardheid wekelijks toeneemt onder invloed van kalk in de bodem. Bij het 86 liter aquarium hebben deze problemen zo'n 2 tot 3 maanden geduurd. Voor het 300 liter aquarium kan ik hier op dit moment nog geen uitspraak doen, maar ik verwacht toch wel dat dit probleem zeker weer zo'n tijd zal aanhouden, voordat het kalk in de bodem grotendeels opgelost is in het water. Wanneer men zo gelukkig is om grind gekocht te hebben waar werkelijk geen kalk inzit zal dit probleem zich in zijn geheel niet indoen, maar helaas is de kans altijd aanwezig dat grind vervuild is met een klein beetje kalk.

Naast dat een bodemverwarming de waterkwaliteit kan beïnvloeden door stoffen uit de bodem die oplossen in het water, gebeurt ook het omgekeerde in het aquarium. Sommige stoffen uit het water kunnen in de bodem vastgehouden worden, waardoor de concentratie van deze stoffen lager wordt. Vooral in combinatie met een lateriet toevoeging aan de bodem (zoals aanbevolen door Dupla) blijken bepaalde stoffen vastgehouden te worden in de bodem. In mijn eigen aquarium is zeer duidelijk merkbaar dat het fosfaat gehalte in dit aquarium veel lager blijft dan te verwachten is gebaseerd op ervaringen uit het verleden. Vooral in de winter wanneer de verwarming het vaakst aan staat lijkt het beetje fosfaat in mijn aquarium wel als sneeuw voor de zon te verdwijnen. Dit verschijnsel kan handig zijn wanneer een aquarium een te hoog fosfaat gehalte heeft. In mijn eigen aquarium waar vanwege de vele planten al weinig fosfaat in zit bleek de opname van fosfaten in de bodem juist een nadelige invloed op de groei van de planten te hebben, waardoor juist extra algengroei is ontstaan in mijn aquarium. Momenteel ben ik vooral in de winter dan ook genoodzaakt om regelmatig het fosfaat gehalte kunstmatig te verhogen. Van andere stoffen dan fosfaat heb ik nog geen duidelijke tekenen gezien dat ze worden opgenomen in de bodem, hoewel ik verwacht dat er zeker ook andere voedingsstoffen vastgehouden zullen worden in de bodem.  

Invloed van een bodemverwarming op de kwaliteit van de bodem
Voor mij persoonlijk was de invloed van een bodemverwarming op de kwaliteit van de bodem de belangrijkste rede om te kiezen voor een bodemverwarming. Persoonlijk ben ik een groot liefhebber van dicht beplante aquariums, waarvoor een goed bodem milieu een belangrijk onderdeel is. Bij de eerste inrichting van mijn eerste aquarium van 86 liter heb ik gedurende 3,5 jaar gebruik gemaakt van een staafverwarming. Dit heeft als nadeel dat wanneer het aquarium in een wat koudere ruimte staat de planten last kunnen hebben van zogenaamde 'koude voeten' wat de groei van de planten enigszins remt. Ook vindt er bij het gebruik van een staafverwarming nauwelijks watercirculatie plaats in de bodem waardoor afvalstoffen zich op kunnen hopen in de bodem en voedingstoffen uit het water de bodem juist niet zo goed ingaan. Vooral de watercirculatie die zorgt voor de afvoer van afvalstoffen uit de bodem en toevoer van voedingsstoffen uit de bodem waren voor mijn belangrijke punten om een bodemverwarming aan te schaffen. 

De bodemverwarming op dit 86 liter aquarium heb ik ongeveer 10 maanden kunnen gebruiken, waarna ik vanwege een ongeneeslijke visziekte dit aquarium leeg heb moeten halen. Aangezien de bodem in dit aquarium ook zonder bodemverwarming al zo'n 3,5 jaar meegegaan was, is het voor mij niet mogelijk op basis van dit aquarium iets over de levensduur van de bodem van dit aquarium te zeggen in combinatie met een bodemverwarming.Wel heb ik gedurende de winter waarin normaal een lichte terugslag te zien was bij de plantengroei met de bodemverwarming geen last meer gehad van deze terugslag, waardoor ik aanneem dat de warmere bodem in deze tijd van het jaar zeker een positieve invloed heeft gehad. 

In mijn 300 liter aquarium maak ik nu bijna twee jaar gebruik van een bodemverwarming, waardoor er wel al iets meer duidelijkheid is over de levensduur van de bodem, hoewel ook in dit aquarium de bodem zonder bodemverwarming waarschijnlijk nog niet aan het eind van zijn levensduur was geweest. In vergelijking tot het aquarium zonder bodemverwarming is wel merkbaar dat sommige plantensoorten het langer volhouden op de zelfde plek in het aquarium. Met name de plant Hygrophila polysperma gaf in het verleden problemen wanneer hij te lang op de zelfde plek in het aquarium stond, waarvan ik persoonlijk een vermoeden heb dat de plant stoffen afscheid die op gegeven moment nadelig zijn voor de groei van deze soort. In mijn huidige aquarium met bodemverwarming heb deze soort echter al weer een behoorlijke lange tijd op de zelfde plek in het aquarium zonder groeiproblemen. Om met meer zekerheid wat te kunnen zeggen over de levensduur van de bodem zal het aquarium eerst nog wel een jaar of langer moeten staan.  

De temperatuurregeling van een bodemverwarming
Voor de temperatuurregeling van de bodemverwarming heb ik gekozen voor de Dupla-T-Control Delta. Van de twee temperatuur regelsystemen die Dupla levert  is dit de meest eenvoudige en ook de goedkoopste. Over de verschillen in de twee verkrijgbare systemen heb ik mij in dit geval niet zo heel erg verdiept. Vooral het feit dat ik voor de regeling van mijn CO2 bemesting al gebruik maakte van een regeling uit de "Delta" serie van Dupla heb ik ook voor de temperatuur regeling ook voor dit systeem gekozen. Vooral optisch staat het ook mooier om voor de regelkasten van de verschillende Dupla systemen voor regelingen uit de zelfde serie te kiezen doordat de afleeskastjes van de verschillende series sterk van elkaar afwijken. Het principe van de temperatuurregeling is voor beide series ongeveer gelijk hoewel de schakelmomenten waarschijnlijk wel verschillen voor de verschillende series. De T-control Delta die ik gebruik meet doormiddel van een sensor de aquariumtemperatuur en heeft een schakelinterval van 0,2 ºC. Dit betekend dat wanneer de watertemperatuur iets lager is dan de ingestelde temperatuur de bodemverwarming ingeschakeld wordt en wanneer de watertemperatuur 0,2 graden hoger is dan de ingestelde temperatuur de verwarming weer uit schakelt. 

Echter het werkelijke temperatuurverschil van de regeling is in mijn aquarium ongeveer 0,4 ºC. Dit kan verklaard worden door de manier waarop een bodemverwarming werkt. Nadat een bodemverwarming inschakelt zal het als eerste de bodem verwarmen, waarna de warmte langzaam aan omhoog zal stijgen en het water zal verwarmen. Doordat het grind op de bodem als een soort warmte buffer fungeert zal het eerst enige tijd duren voordat de bodem opgewarmd is en de watertemperatuur ook daadwerkelijk zal stijgen. Ook nadat de verwarming weer uitgeschakeld is zal de bodem nog enige tijd warmte af blijven geven waardoor de watertemperatuur meestal nog iets toe zal nemen alvorens de temperatuur weer af zal gaan nemen. In beide aquariums waarin ik een bodemverwarming gehad heb werd er over het algemeen een temperatuurverschil van 0,4 ºC bereikt. In tegenstelling tot een staafverwarming die vaak meerdere keren per uur inschakelt is, is dit dus niet het geval bij een bodemverwarming. Een bodemverwarming doet er bijvoorbeeld twee uur over om het aquarium zover op te warmen dat de verwarming weer uitschakelt, waarna het daarna vaak weer zo'n twee uur duurt voordat de verwarming weer opnieuw inschakelt.

Door mij gebruikte bodemverwarmingen
Voor twee van mijn aquariums heb ik gebruik gemaakt van een bodemverwarming, waarbij ik voor beide aquariums gebruik gemaakt heb van een bodemverwarming van het merk Dupla. Dit type verwarming bestaat uit een 24 V transformator voor de stroomvoorziening, een temperatuurregeling en een bodemkabel met kabelankers. In de tabel hieronder staan de gegevens van de gebruikte bodemverwarmingen in deze aquariums.

Aquariumgrootte 86 liter 300 liter
Stroomvoorziening: Dupla mat 60 - 24V/60 Watt transformator Dupla mat 300 - 24V/300 Watt transformator
Temperatuurregeling: Dupla-T-Control Delta. Dupla-T-Control Delta.
Bodemkabels: Duplaflex 200 - 24V/60 Watt Duplaflex 750 - 24V/200 Watt

Het vermogen van beide verwarmingen komt voor het 86 liter aquarium neer op 0,7 Watt per liter en voor het 300 liter aquarium op 0,67 Watt per liter. Dit is enigszins lager dan het vermogen dat vaak geadviseerd wordt bij de keuze van een staafverwarming waarvoor meestal een vermogen van 1 Watt per liter geadviseerd wordt. Voor een bodemverwarming (van Dupla) is een vermogen van 0,7 Watt per liter echter het maximaal haalbare aangezien de kabels anders te lang worden om over de bodem van het aquarium te verdelen. Voor een gemakkelijke installatie van de bodemkabels is het zelfs aan te raden om het vermogen van de verwarming nog iets lichter te nemen, zodat de kabels wat minder dicht op elkaar komen te liggen. Persoonlijk heb ik voor een vermogen van ongeveer 0,7 Watt per liter gekozen doordat mijn aquariums in een redelijke koude ruimte staan in de winter, waardoor er op koude dagen wat meer vermogen nodig is. Ondanks dat ik voor beide aquariums voor ongeveer een gelijk vermogen gekozen heb zijn er wel behoorlijke verschillen waar te nemen per aquarium. 

Bij het 86 liter aquarium was het gekozen vermogen in de winterperiode niet goed in staat om tijdens de nacht (wanneer het licht uit stond) het aquarium goed op temperatuur te houden. Voor dit aquarium heb ik in deze periode dan ook gebruik gemaakt van een staafverwarming van 25 Watt, die via een schakelklok enkel 's nachts als hulpverwarming werd ingeschakeld om het aquarium goed op temperatuur te laten. Bij het 300 liter aquarium die een stuk minder gevoelig blijkt te zijn voor afkoeling van het water is het gekozen vermogen echter ruim voldoende. In dit aquarium staat de verwarming zelfs bijna alleen maar aan wanneer het licht boven het aquarium uit is, want overdag is de warmte die door de verlichting van het aquarium (5 TL buizen van 30 Watt) afgegeven wordt voldoende om het aquariumwater op temperatuur te houden en zelfs nog iets te laten stijgen gedurende dag. Voor dit aquarium had een vermogen van 150 Watt waarschijnlijk zelfs voldoende geweest om ook tijdens koude nachten het aquarium nog op temperatuur te houden, maar ik heb ook niet het idee dat het vermogen van 200 Watt te hoog is voor dit aquarium.

Terug naar de hoofdpagina