Algen in het aquarium - deel 1

Een eerste inleiding van een lastig onderwerp 
Door: Arjan de Winter, februari 2005

In dit eerste deel van een reeks artikelen over algen in het aquarium wordt vooral aandacht besteed aan de eigenschappen van algen en de factoren die invloed hebben op het ontstaan van algen in het aquarium. Ook de meest gangbare theorieën die algengroei in het aquarium proberen te verklaren komen aan bod in dit artikel. Terwijl dit artikel zich vooral aan de theorie over het ontstaan van algen in het aquarium beperkt, zal in het volgende artikel over dit onderwerp vooral de verschillende praktische bestrijdingsmethodes tegen algen ter sprake komen. 

Op zijn tijd zal iedereen met een aquarium wel eens hinder ondervinden van algen in het aquarium. Over het onderwerp algen in het aquarium is dan ook al heel wat geschreven en het aantal beschreven methodes om van algen in het aquarium af te komen overstijgt haast het aantal soorten algen. Ondanks de boekwerken vol die er reeds geschreven zijn over algen in het aquarium schiet de kennis over algen in het aquarium vaak nog te kort om ieder geval van overmatige algengroei in het aquarium goed te verklaren. Dit wil echter geenszins zeggen dat er geen goede methodes zijn om algen te bestrijden, maar meer dat er geen oplossing is die voor ieder aquarium toepasbaar is. Enerzijds kan het bestrijden van algen hierdoor in sommige gevallen een langdurig en moeizaam proces zijn, maar anderzijds is er geen enkel onderwerp over het aquarium waarmee men zo veel praktijk kennis kan opdoen over het biologisch evenwicht in het aquarium als met algen bestrijden. Ondanks de toegenomen rol van techniek in het aquarium en de toegenomen kennis, waardoor aquariums gemakkelijker in goede conditie te houden zijn, is de bestrijding van algen anno 2005 nog steeds vooral een kwestie van persoonlijke ervaring en experimenteren met waterwaardes, inrichting en de gebruikte techniek.

Puntalgen op kienhout

De bestrijding van algen in het aquarium moet echter ook geen obsessie op zich worden. Een algenvrij aquarium zoals vele boeken nog wel eens over willen schrijven is een utopie, die naar mijn mening niet zinvol is om na te streven. Naar mijn mening zijn algen in een beplant aquarium pas ongewenst wanneer ze grootschalig op de bladeren van de planten zitten, waardoor de algen het uiterlijk, de groei en de levensduur van de planten nadelig beïnvloeden. Het doel van algen bestrijden moet dan ook niet het compleet uitroeien van alle algen in het aquarium zijn, maar vooral te voorkomen dat de algen te overheersend worden of het terugdringen van algensoorten die het aquarium domineren.  Een kleine hoeveelheid algen in het aquarium is niet zo'n probleem en op sommige plaatsen kunnen algen het aquarium ook juist verfraaien. Een voorbeeld hiervan is te zien op de rechter foto waar algen het kienhout in mijn aquarium verfraaien en een meer natuurlijk aanzicht geven. Ook algen op de achterwand of op rotsen kunnen vaak juist mooi aandoen en het geheel een natuurlijker aanzicht geven.  

Natuurlijk zijn niet alle algen het zelfde en is de ene soort hinderlijker dan de andere. Een algensoort die men echter nooit moet dulden in het aquarium zijn de zogenaamde blauwe algen. Deze algen worden ook wel cyano bacteriën genoemd doordat zij zowel een plantaardige als bacteriële stofwisseling hebben. Blauwe algen overwoekeren de bodem en de planten in het aquarium en verstikken hierdoor de planten. Ook geven blauwe algen stoffen af aan het water die andere bacteriën in hun groei belemmeren. Als deze algen in een aquarium voorkomen is het belangrijk deze zo snel mogelijk te verwijderen en bestrijden. 

Wat zijn algen
Algen zijn in principe primitieve planten, die voor hun groei afhankelijk zijn van de zelfde factoren als de reguliere planten in het aquarium. De bestrijding van algen kan dan ook het best gedaan worden door beïnvloeding van de zelfde factoren die voor planten juist gebruikt worden om de groei te beïnvloeden. De belangrijkste factoren voor de groei van planten en algen zijn hieronder weergegeven. 

  1. de hardheid van het water

  2. de temperatuur van het water

  3. de verlichting

  4. de zuurgraad van het water

  5. voedingstoffen in het water

Mede door de verwantschap met de planten die in het aquarium gehouden worden kan het voorkomen van algengroei in een aquarium een lastig proces zijn. Ook zijn in praktijk niet alle vijf de methodes goed bruikbaar om algen in het aquarium te bestrijden. 

Van de punten 1 en 2 zijn eigenlijk nauwelijks gegevens beschikbaar over hun effect op algen in het aquarium en of deze processen te sturen. In de sloten en meren in Nederland is in de zomer echter goed te zien hoe een stijgende temperatuur een ware algenexplosie kan veroorzaken in deze wateren tijdens de zomermaanden. Zowel de hardheid van het water als de temperatuur zijn echter waardes die normaliter zo gekozen worden dat deze geschikt zijn voor de vissen en planten die in het aquarium gehouden worden. Doordat deze waardes zeer van belang zijn voor de gezondheid van de vissen en de groei van de planten is het aantal mogelijkheden om met deze waardes te experimenteren redelijk beperkt in het aquarium. 

De verlichting van een aquarium kan sterk van invloed zijn op de algengroei in een aquarium. Dit kan in praktijk echter gaan om een gebrek aan verlichting als een teveel. Ook het spectrum van het licht kan van invloed zijn op het verschijnen van sommige algensoorten in het aquarium. De verlichting boven een aquarium moet over het algemeen goed in balans zijn met de plantengroei in het aquarium. In aquarium met weinig planten of planten die niet zo veel licht nodig hebben, kan een sterke verlichting extra algengroei in het aquarium veroorzaken. Voor een dicht beplant aquarium, waarin ook voldoende voedingsstoffen voor de planten aanwezig zijn is het meestal echter gewenst om juist een sterke verlichting te gebruiken om te voorzien in de eisen van de planten. 

Naast de sterkte van de verlichting boven het aquarium is vooral ook de verlichtingsduur per dag van invloed op algengroei. Vooral in beplante aquarium waar de verlichting meer dan 12 tot 14 uur aanstaat kunnen algen hun kans grijpen, aangezien de planten over het algemeen niet langer dan 12 uur per dag actief zijn en dan in een ruststand gaan. Ook zonlicht is een factoor waarmee rekening gehouden dient te worden. Het beste is het om een aquarium zo te plaatsen dat er geen of slechts weinig direct zonlicht op kan vallen. Aquariums die dagelijks veel zonlicht ontvangen hebben over het algemeen een veel grotere kans op ongewenste algengroei. 

Punt 4, de zuurgraad van het water, is een factoor die wel regelmatig gebruikt wordt om algen in het aquarium te voorkomen of te bestrijden. De ervaring met de zuurgraad van het water is dat vooral hoge pH waardes van boven de 7,5 tot extra algengroei kunnen leiden. Om algengroei te beperken is het meestal aan te bevelen om de pH van het aquariumwater tussen de 6,5 en 7,2 te houden. In praktijk dient de pH waarde van het aquariumwater ten eerste aangepast te worden aan de eisen van de vissen in het aquarium en de carbonaathardheid van het water. De meeste vissoorten die in het aquarium gehouden worden hebben een voorkeur voor een neutrale tot licht zure pH van het water, waardoor het in de meeste aquariums goed mogelijk is (en zelfs gewenst) om de zuurgraad van het water in dit bereik te houden.  

De belangrijkste factoor voor het ontstaan van algen zijn de voedingstoffen in het water. Met name fosfaten en nitraten worden in verband gebracht met algengroei in het aquarium. Doordat de hoeveelheid voedingsstoffen in het water maar een gering effect heeft op de vissen in het aquarium is dit het meest bruikbare aspect om algen in het aquarium te voorkomen of te bestrijden. Vanwege de rol die fosfaten en nitraten spelen bij de algengroei als wel de plantengroei zijn er een divers aantal methoden om de hoeveelheid van deze voedingsstoffen in het aquarium te beïnvloeden. De huidige theorieën die momenteel bestaan over algengroei in het aquarium zijn dan ook met name gebaseerd op het fosfaat en nitraat gehalte van het aquarium. 

Theorieën om algengroei te voorkomen
Gezien de grote hoeveelheid methodes om algen te voorkomen en bestrijden is het aantal theorieën die algengroei in het aquarium proberen te verklaren zeer gering. Over het algemeen beperkt men zich tot slechts twee theorieën, die zoals gebruikelijk bij het onderwerp algen elkaar redelijk tegenspreken. 

Theorie 1: beperking van beschikbare voedingsstoffen voor algen
De oudste en nog steeds meest beschreven methode om algen te voorkomen in het aquarium is door het beperken van de beschikbare voedingsstoffen voor algen. Bij deze methode wordt er vooral naar gestreefd om de fosfaat en nitraat gehaltes in het aquarium te minimaliseren. Het idee hierachter is dat wanneer minimaal één van deze voedingsstoffen niet of in zeer geringe hoeveelheden aanwezig is de algen in hun groei geremd worden. Het echt minimaliseren van deze voedingsstoffen is praktisch alleen maar mogelijk met een aquarium met een kleine visbezetting of in een aquarium met zeer veel planten, aangezien aquariumplanten net als algen fosfaten en nitraten als voedingsstoffen nodig hebben. Over het algemeen wordt deze theorie vooral gebruikt voor dicht beplante aquariums, waarbij de opvatting heerst dat de planten in het aquarium beter in staat zijn de voedingsstoffen uit het aquariumwater op te nemen dan de algen. 

De jarenlange praktijk lijkt ook te onderschrijven dat aquariums met lage fosfaat- en nitraat waardes over het algemeen minder last hebben van overmatige algengroei dan aquariums met hoge fosfaat- en nitraat waardes. In praktijk zijn er echter ook  veel aquariums die niet overeenkomen met deze theorie, zoals zwaar met fosfaat en nitraat 'verontreinigde' aquariums waarin nauwelijks noemenswaardige hoeveelheden algen te vinden, maar ook net zo veel 'voorbeeld' aquariums met nauwelijks fosfaten en nitraten die toch overwoekert worden met algen.Vanuit de praktijk blijkt dan ook dat een lage fosfaat en nitraat waarde zeker geen garantie is voor een algenvrij aquarium.

Ondanks de 'zwarte gaten' in de beschreven methode van beperking van de fosfaat- en nitraatwaardes heeft de hierboven beschreven benadering van fosfaat en nitraat in het aquarium jarenlang als standaard gefungeerd. Pas de laatste jaren lijken er mondjes maat andere benaderingen te komen op dit thema. Vooral vanwege problemen met algen in dicht beplante aquariums met zeer lage fosfaat- en/of nitraat waardes is men zich opnieuw in dit thema gaan verdiepen. Waarom dit pas de laatste jaren in gang gezet lijkt te zijn durf ik niet met zekerheid te zeggen, maar ik vermoed dat het de trend van het beperken van het aantal vissen in het aquarium (bron van fosfaat en nitraat) en het verbeteren van de groeiomstandigheden van de planten in het aquarium (de verbruikers van fosfaat en nitraat) ervoor gezorgd heeft voor het inzicht dat eenzijdig beperken van de fosfaat- en nitraatwaardes in het aquarium zeker niet altijd het beloofde resultaat oplevert.

Theorie 2: zorgen voor een voedingstoffen balans tussen fosfaat en nitraat
Sinds enige jaren begint langzaam het besef door te dringen dat het eenzijdig beperken van fosfaten en nitraten niet altijd een garantie is voor succes. Naar aanleiding van experimenten die uitgevoerd zijn tussen de verhouding stikstof (in het aquarium vooral aanwezig in de vorm van nitraat) en fosfor (in het aquarium vooral aanwezig in de vorm van fosfaat) in het water is er een verband gelegd tussen de kans op de ontwikkeling van blauwe algen of groene algen. Deze theorie is vooral bekend geworden onder de naam Redfield ratio.

In Nederland was Charles Buddendorf op zijn website de persoon die de zogenaamde Redfield ratio beter bekend maakte onder het grote publiek. Een uitgebreid artikel over deze ratio is terug te vinden op de website van Charles Buddendorf. In het kort komt het erop neer dat de kans op algen bepaald wordt door de verhouding tussen het stikstof en fosfor gehalte van het water, wat in het aquarium versimpeld kan worden naar de verhouding tussen nitraten en fosfaten. De optimale verhouding tussen stiksof en fosfor in het aquarium is 16:1, waarbij de kans op algen het kleinst is. Hieronder staat de Redfield ratio in tabelvorm weergegeven berekend uit de verhouding nitraat en fosfaat.

N:P RATIO BEREKEND UIT NITRAAT EN FOSFAAT

Fosfaat (mg/l)

Nitraat (mg/l)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 15 20 25 30
0,05 14 28 42 56 70 84 98 112 126 140 210 280 350 420
0,1 7 14 21 28 35 42 48 55 62 69 105 138 175 208
0,2 3 7 10 14 17 21 24 28 31 35 53 69 88 104
0,3 2 5 7 9 12 14 16 18 21 23 35 46 58 69
0,4 2 3 5 7 9 10 12 14 16 17 26 35 44 52
0,5 1 3 4 6 7 8 10 11 12 14 21 28 35 42
0,6 1 2 3 5 6 7 8 9 10 12 18 23 29 35
0,7 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 15 20 25 30
0,8 1 2 3 3 4 5 6 7 8 9 13 17 22 26
0,9 1 2 2 3 4 5 5 6 7 8 12 15 19 23
1,0 1 1 2 3 3 4 5 6 6 7 11 14 18 21

LEGENDA

  Weinig kans op algen Ratio
  Kans op blauwe algen Ondergrens (blauwe algen): 10
  Kans op groene algen Bovengrens (groene algen): 22

Bij het gebruik van de hierboven weergegeven tabel is het naar mijn mening belangrijk om te realiseren dat de waardes in de tabel een vergrote kans op een bepaalde soort algen aangegeven. Echter zowel van blauwe als groene algen zijn er feitelijk vele verschillende soorten die naar mijn mening en ervaring zich niet altijd aan de tabel houden. Echter als uitgangspunt voor de optimale verhouding tussen nitraat en fosfaat in het aquarium is deze tabel zeker een prima start. 

In praktijk heb ik in één van mijn eigen aquariums net zo goed met blauwe algen problemen te maken gehad met een zeer laag fosfaat gehalte (schommelend tussen de 0 en 0,1 mg/l) en acceptabel nitraat gehalte van rond de 2,5 tot 5 mg/l. In dit aquarium leek vooral een gebrek aan fosfaat de blauwe algen een kans te bieden op een sterke vermeerdering, aangezien de planten duidelijk in hun groei geremd werden door het gebrek aan fosfaat. Het was echter wel zo dat de hoeveelheid blauwe algen nog explosiever toenam wanneer het nitraat gehalte verder afnam ten opzichte van het fosfaat gehalte. 

Persoonlijk ben ik er een voorstander van om de nitraat en fosfaat waardes niet te hoog op te laten lopen in het aquarium en geef ik er de voorkeur aan om in een aquarium te streven naar een maximale nitraat waarde van 10 mg/l en een daarbij horend maximaal fosfaat gehalte van 0,5 mg/l. De praktijk heeft echter geleerd dat ook bij hogere waardes een mooi algenvrij aquarium is te krijgen, maar in verband met de vissen in het aquarium is een te hoge nitraat en fosfaat waarde naar mijn mening zeker niet iets waar men klakkeloos genoegen mee moet nemen als de algen uit blijven. Meer informatie over dit onderwerp is terug te vinden in het artikel 'Aquariumplanten bemesten - deel 3, Organische voedingsstoffen, een wankel evenwicht tussen succes en frustratie'. Hoewel in dit artikel voornamelijk de optimale waardes voor fosfaat en nitraat besproken worden ten bate van de plantengroei in het aquarium, is er zeker ook een grote overlap met het onderwerp algen.

Terug naar de hoofdpagina