Aquariumplanten bemesten - deel 1

Een eerste introductie van de hoofdrolspelers in het aquarium 
Door: Arjan de Winter, november 2003

Anno 2003 zijn er al vele pagina's beschreven over het houden van aquariumplanten en de eisen die zij stellen aan hun omgeving. Reeds vanaf het moment dat mensen aquariumplanten in hun aquariums begonnen te houden kampte men met groeiproblemen en bedierven algen in het aquarium het plezier in het houden van de planten. Ondanks de vele inzichten die men met de jaren opgedaan heeft in het houden van aquariumplanten en de beschikbare technische hulpmiddelen is er nog steeds geen enkele methode die altijd het beoogde resultaat oplevert. Toch is de praktijk lang niet zo somber als het voorgaande doet vermoeden. Men moet echter altijd in gedachten houden dat ieder aquarium uniek is, waardoor het eigenlijk niet mogelijk is om één oplossing als de heilige graal te betitelen. In een beplant aquarium hangt een groot deel van het succes af van het creëren van de ideale groeiomstandigheden in het aquarium, waarbij de beschikbare voedingsstoffen een belangrijke rol spelen. In het ene aquarium lijkt dit echter als vanzelfsprekend te lukken, terwijl andere aquariums de nodige aandacht vereisen voordat er een mooi resultaat tevoorschijn komt. In deze driedelige artikelen reeks over aquariumplanten zullen alle belangrijke spelers op dit gebied uitgebreid aan bod komen. In dit eerste deel van de reeks zullen de verschillende hoofdrolspelers op het gebied van aquariumplanten voeding in het kort voorgesteld worden, met een beknopte toelichting. In de volgende twee delen van de reeks zal meer in detail ingegaan worden op de verschillende voedingsstoffen en hun toepassing in het aquarium.

Wat hebben aquariumplanten nodig om te groeien?
Het antwoordt op de bovenstaande vraag is samen te vatten in de drie woorden water, licht en voedingstoffen. Wanneer men het op deze manier weergeeft lijkt het houden van aquariumplanten wel erg gemakkelijk, want hoe moeilijk kan het zijn om aan slechts drie punten te voldoen. In praktijk zijn er echter zoveel variaties mogelijk in watersamenstelling, belichting en voedingsstoffen dat men zelfs na jarenlang aquariums houden nog steeds voor verrassingen kan komen te staan bij het houden van aquariumplanten. In dit artikel zal ik mij voornamelijk beperken tot een beschrijving van de voedingsstoffen die aquariumplanten nodig hebben, welke in de praktijk enige aandacht nodig hebben en hun eventuele relaties met algengroei. Voor diegene die ook interesse hebben in informatie over aquariumverlichting wil ik deze verwijzen naar het artikel 'TL belichting en het beplant aquarium'.

De vereiste voedingsstoffen voor aquariumplanten
Aquariumplanten hebben een groot scala aan verschillende voedingsstoffen nodig, waarvan een aantal in grote hoeveelheden, terwijl andere voedingsstoffen slechts mondjesmaat vereist zijn. Over het algemeen wordt er bij de voedingsstoffen van aquariumplanten een onderscheid gemaakt in in hoofdvoedingsstoffen en spoorelementen. In de tabel hieronder staan de verschillende vereiste voedingsstoffen weergegeven, waarbij er een onderscheid is gemaakt tussen de hoofdvoedingsstoffen en spoorelementen. Ook staat er in de tabel of er aandacht vereist is aan de betreffende voedingsstof in het aquarium.
 

Voedingsstoffen benodigd voor aquariumplanten

Hoofdvoedingsstoffen

Hoeveelheid (%)*

Aandacht vereist

Spoorelementen Hoeveelheid (%)* Aandacht vereist
Koolstof (C) 43 ja IJzer (Fe) 0,001-0,15 ja
Stikstof (N) 1-3 ja Chloor (Cl) 0,01-0,03 nee
Kalium (K) 0,3-6 ja Mangaan (Mn) 0,0005-0,15 nee
Calcium (Ca) 0,1-3,5 nee Zink (Zn) 0,0003-0,015 nee
Fosfor (P) 0,05-1 ja Koper (Cu) 0,0002-0,0075 nee
Magnesium (Mg) 0,05-0,7 nee Borium (B) 0,0002-0,0075 nee
Zwavel (S) 0,05-1,5 nee Molybdeen (Mo) sporen nee

* hoeveelheid procentueel droog gewicht in de totale plant

In de bovenstaande tabel is te zien welke voedingstoffen aandacht vereisen in het aquarium en welke niet. Wanneer er vermeld is dat er aandacht vereist is wil het niet altijd zeggen dat dit in ieder aquarium vereist is. De voedingsstoffen die enige aandacht vereisen kunnen echter in te geringe hoeveelheden aanwezig zijn in het aquarium, maar in sommige gevallen is een overschot juist meer waarschijnlijk. 

Van de hoofdvoedingsstoffen zijn de stoffen Calcium, Magnesium en Zwavel over het algemeen ruimschoots voldoende aanwezig in het leidingwater en een regelmatige wisseling van een deel van het aquariumwater zorgt er dan ook voor dat deze stoffen in voldoende mate aanwezig blijven. Van deze drie genoemde stoffen kan vooral magnesium nog wel eens in geringe mate voorkomen in het leidingwater (afhankelijk van de samenstelling van het leidingwater). Om een tekort aan magnesium te ondervangen bevatten de meeste basisbemestingen voor aquariumplanten een kleine hoeveelheid magnesium, maar verder is dit in het beplante aquarium geen voedingsstof die nauwkeurig in de gaten gehouden moet worden. 

De voedingsstoffen stikstof en fosfor zijn twee voedingsstoffen die belangrijk zijn om in de gaten te houden. Stikstof komt in het aquarium voor in de vorm van o.a ammonium (NH4) en nitraat (NO3),waarbij de nitraten meestal in de meerderheid zijn, terwijl fosfor in het aquarium voorkomt in de vorm van fosfaat (PO4). Voor een groot deel zijn de afvalstoffen van de vissen verantwoordelijk voor de concentratie van nitraat en fosfaat in het aquarium en in de meeste aquariums zijn deze stoffen juist in te grote mate aanwezig. Gezien het feit dat algengroei in het aquarium sterk afhankelijk is van de nitraten en fosfaten is het in de meeste aquariums meer de praktijk om de aanwezigheid van deze stoffen te voorkomen dan dat men zich zorgen maakt of er wel genoeg van is voor de planten. In dicht beplante aquariums met een matige visbezetting en goede verlichting kunnen er echter ook tekorten ontstaan van nitraten en/of fosfaten voor de planten, wat net zo goed tot algenproblemen kan leiden als een overschot. Momenteel is er dan ook steeds meer aandacht om een zekere balans te handhaven in de verhouding nitraten en fosfaten tot elkaar in plaats van de traditionele manier waarbij de nitraat en fosfaat waardes in het aquarium zo laag mogelijk gehouden worden. Wanneer men echter nitraten en fosfaten aan het water toe wil voegen om de plantengroei te verbeteren of algenproblemen te voorkomen is het erg belangrijk om kennis van zaken te hebben over dit onderwerp. Van alle bekende voedingsstoffen behoren nitraten en fosfaten tot de belangrijkste voedingstoffen in het aquarium, maar gezien hun relatie met algengroei worden nitraten en fosfaten van oudsher vooral in een kwaad daglicht gezien. Het eigenlijke effect van deze stoffen op de algengroei is lang niet zo zwart/wit als vaak voorgespiegeld wordt, maar helaas is dit onderwerp nog een ondergeschoven kindje in de meeste literatuur over het beplante aquarium. In deel 3 van deze artikelen reeks zal uitgebreid ingegaan worden op de rol die stikstof en nitraat in het aquariumspelen, waarbij zowel uitgebreid aandacht besteed zal worden aan hun nut voor de planten en de relatie tot algengroei.

De hoofdvoedingsstof kalium is een erg belangrijke voedingsstof voor aquariumplanten, maar toch krijgt deze stof relatief weinig aandacht. Voor een deel kan dit verklaart worden doordat kalium een lastig meetbare stof is doordat er geen betaalbare meetsetjes beschikbaar zijn voor deze voedingsstof, waardoor het voor een aquariaan lastig is om specifiek aandacht te geven aan deze voedingsstof. Toch kan er ook een tekort van kalium in het water ontstaan, wat remmend werkt op de plantengroei. Gelukkig is dit één van de voedingsstoffen die niet met algengroei in verband gebracht wordt, waardoor overdosering over het algemeen niet schadelijk is. In praktijk bestaan de meeste basisbemestingen voor aquariumplanten voor een groot deel uit kalium, waardoor het bij een regelmatig gebruik van een basisbemesting voor aquariumplanten, maar zelden nodig is om specifiek aandacht te geven aan het kaliumgehalte van het water.

In de bovenstaande tabel is te zien dat de meest belangrijke voedingsstof voor aquariumplanten de stof koolstof is. Deze stof wordt door aquariumplanten opgenomen in de vorm van koolstofdioxide (CO2). Koolstofdioxide is één van de voedingsstoffen waar vaak een tekort aan is in het aquarium, waardoor het nodig is om deze stof extra toe te voegen aan het water. Ondanks het belang van deze voedingsstof zal in in deze artikelen reeks niet verder ingaan op deze voedingsstof aangezien koolstofdioxide bemesting al uitgebreid beschreven is in de artikelen 'CO2 bemesting: Wat, Waarom en Wanneer' en 'Methoden van CO2 bemesting in het aquarium'.

Bij de spoorelementen uit de tabel is het vaak niet mogelijk om het water (met in de winkel verkrijgbare testen) op de aanwezigheid van deze stoffen te testen. In praktijk worden deze stoffen vaak in de gaten gehouden door het ijzergehalte te testen, aangezien het complete spectrum spoorelementen in aquariumplanten voedingen meestal in verhouding tot het ijzergehalte samengesteld zijn. Op het eerste gezicht lijken de spoorelementen slecht van een gering belang wanneer de tabel bovenaan de pagina bekeken wordt. Het belang van spoorelementen voor de plantengroei in het aquarium wordt vooral duidelijk, wanneer men beseft dat 99% van de verkrijgbare plantenvoedingen voor het aquarium grotendeels gericht zijn op het toedienen van sporenelementen aan de planten. Voor een gezonde groei hebben aquariumplanten namelijk al de voedingsstoffen uit de tabel nodig, waarbij juist de aanwezigheid van sporenelementen in veel aquariums de limiterende factor is. In het tweede artikel uit deze reeks zal dan ook uitgebreid aandacht besteed worden aan het gebruik van de traditionele aquariumplanten voedingen, waarin sporenelementen een belangrijke rol spelen.

De toepassing van aquariumplanten bemesting in de praktijk
Bij het lezen van de opsomming van benodigde voedingsstoffen is het goed mogelijk dat u denkt 'leuk om te weten, maar wat moet ik hier in de dagelijkse praktijk van mijn aquarium precies mee'. In de twee volgende delen van deze artikelen reeks wil ik het gebruik van aquariumplanten voedingen in het aquarium nader toelichten en een overzicht geven van de situaties waarin bepaalde voedingstoffen aandacht vragen. 

Aquariumplanten bemesten - deel 2: Traditionele aquariumplanten voeding, een goede basis voor de meeste situaties.

In dit artikel wordt nader ingegaan op de zogenaamde traditionele aquariumplanten voedingen, waar de meeste in de winkel verkrijgbare producten onder vallen. Voor de meeste beplante aquariums zijn deze producten de belangrijkste toevoeging voor de aquariumplanten, naast een eventuele toevoeging van CO2 aan het water. In mijn eerste aquarium heb ik jarenlang een redelijk goede plantengroei gehad met een combinatie van een goede verlichting, CO2 bemesting en de regelmatige toevoeging van een traditionele aquariumplanten voeding. Echter om de puntjes op de i te zetten kan het beheersen van de gehaltes aan organische voedingsstoffen zoals nitraten en fosfaten echter net datgene te zijn om een aquarium met een redelijk goede plantengroei om te toveren in een aquarium met een goede plantengroei. In aquariums met veel planten, licht en een matige visbezetting is het echter ook goed mogelijk dat een tekort aan nitraten en fosfaten voor een desastreuze plantengroei zorgt, wat vaak in combinatie met een overmatige algengroei. Echter evengoed verhoogt een hoog gehalte aan fosfaten en nitraten het risico op algengroei juist weer, waardoor dit een lastig iets is om te beheersen. In het derde deel van deze reeks zal dan ook uitgebreid aandacht besteed worden aan dit onderwerp onder de onderstaande titel: 

Aquariumplanten bemesten - deel 3: Organische voedingsstoffen, een wankel evenwicht tussen succes en frustratie.

Dit laatste deel zal waarschijnlijk nog enige weken tot maanden op zich laten wachten. In de literatuur over het beplante aquarium is dit onderwerp nog een redelijk ondergeschoven kindje, waarbij er meestal een eenzijdig beeld geschetst wordt over het effect van deze stoffen op de algengroei in het aquarium. Ook voor mijzelf is dit nog een redelijk maagdelijk gebied en ben ik mij ondanks jarenlange ervaring met plantengroei in het aquarium pas enkele maanden geleden uitgebreid gaan verdiepen in dit onderwerp. Een slechte plantengroei in mijn huidige aquarium was hiervoor de rede en sindsdien ben ik met vallen en opstaan dit onderwerp in praktijk gaan brengen. De verschijningsdatum van dit laatste deel uit de reeks zal dan ook voor een groot deel afhangen van de resultaten in mijn huidige aquarium en de tijd die ik nodig (denk) te hebben om dit onderdeel van aquariumplanten voeding onder de knie te krijgen.

Terug naar de hoofdpagina