Visziektes en medicijnen

Op deze pagina wordt enige uitleg gegeven over visziektes in het aquarium en hoe men hiermee om moet gaan. Ook worden er op deze pagina enkele medicijnen beschreven die ik in het verleden in mijn aquarium gebruikt hebt samen met mijn ervaringen met deze medicijnen. Het gebruik van medicijnen in het aquarium heeft echter niet alleen effect op de gezondheid van de vissen. Medicijnen in het aquarium hebben effect op de totale balans van het aquarium zoals de bacteriën, planten, vissen en eventuele andere bewoners. Een goede kennis van het effect van medicijnen is dan ook vaak nodig om te bepalen of een behandeling met medicijnen nuttig is of dat  terughoudendheid met medicijnen gewenst is. Alvorens ik dan ook zal beginnen met de beschrijving van een aantal medicijnen voor het aquarium, zal ik eerst proberen inzicht te verschaffen in het ontstaan van visziektes, het effect van medicijnen op het aquarium en hoe men in het geval van een ziekte kan handelen.

Het ontstaan van visziektes
Een aquarium is verre van een steriele omgeving en net als in de lucht zullen in het water van een aquarium altijd wel ziekte verwekkers  voorkomen die wachten op een gunstig moment om hun slag te slaan. Voor de meeste ziekteverwekkers in het aquarium doen deze omstandigheden zich aan wanneer de vissen in een minder goede conditie zijn of door stress. Op zo'n moment kan een ziekte zich snel verspreiden en kunnen na verloop van tijd zelfs gezonde vissen aangetast worden. Het ontstaan van visziektes is in veel gevallen dan ook te wijten aan verkeerde omstandigheden in het aquarium. In het geval van een plotseling ontstaan probleem met ziektes in een aquarium is het dan ook zeker zaak om kritisch naar het eigen aquarium te kijken om te trachten de oorzaak hiervan te vinden. Hieronder staan een aantal punten weergegeven, waarnaar kritisch gekeken dient te worden in het geval van visziektes.

De drie hier boven genoemde punten zijn veel voorkomende oorzaken van visziektes, die in een aquarium voor kunnen komen. Hoewel het makkelijk is om alle ziektes op het bord van de beheerder van het aquarium te schuiven is dit in praktijk niet altijd zo gemakkelijk. Vooral wanneer men nieuwe vissen aanschaft ontstaat er een groter kans op het uitbreken van ziektes. Door het transport van vissen en de overgang naar water met een andere samenstelling zijn nieuwe vissen in het begin vaak vatbaarder voor ziektes dan de vissen die al in het aquarium zitten. Ook bestaat er bij nieuwe vissen ook de mogelijkheid dat ze al een ziekte bij zich dragen. Wanneer u de mogelijkheid heeft nieuwe vissen eerst in een quarantaine bak te plaatsen voor bijvoorbeeld een periode van zo'n twee weken is het vaak wel te zien of vissen ziektes bij zich dragen die nog niet in de winkel te zien waren. Het is in dit geval echter wel belangrijk dat u instaat bent om ook in de quarantaine bak voor goede omstandigheden voor de vissen te zorgen zodat ze hierin niet gestressed raken en juist hierdoor ziek worden. Wanneer het voor u niet goed mogelijk is om in een quarantaine bak de waterwaardes en dergelijke goed onder controle te houden voor een bepaald vissoort, is het naar mijn idee beter om nieuwe vissen direct in het beoogde aquarium te plaatsen en de gok te nemen dat de vissen geen ziektes bij zich dragen.

Het effect van medicijnen op het aquarium
Zoals bij de inleiding al aangegeven is hebben medicijnen niet alleen invloed op de gezondheid van de vissen, maar op het gehele aquarium. Doordat de medicijnen bijna altijd in het water gedoseerd worden, wordt al het leven in het aquarium aan de medicijnen bloot gesteld. Hierdoor worden naast de vissen vaak ook de planten en bacteriën in het aquarium beïnvloed door medicijnen. Hoewel de meeste medicijnen een genezende werking hebben voor de vissen, hebben medicijnen op de planten en bacteriën meestal verre van een positieve uitwerking. Aangezien de meeste medicijnen geen onderscheid maken tussen nuttige en ziekte verwekkende bacteriën zullen met een medicijnenkuur vaak ook veel nuttige bacteriën dood gaan. Hierdoor kan de stikstof kringloop van het aquarium verstoord raken, wat zich kan uiten in een te hoge nitriet concentratie. Bij het gebruik van medicijnen is een meting van de waterwaardes en vooral de nitriet waarde dan ook altijd aan te raden. Ook hebben medicijnen vaak nadelige gevolgen voor de plantengroei en bij langdurige behandelingen met medicijnen kunnen sommige planten zelfs geheel afsterven. Vaak zal de schade aan planten vooral bestaan uit het afsterven van een deel van de bladeren en een slechtere groei, maar zelfs de effecten hiervan kan men vaak soms nog weken later zien aan de planten. In het geval van vissen die erg gevoelig zijn voor chemische stoffen kan het zelfs voorkomen dat medicijnen wel de ziekteverwekkers aanpakken, maar de algemene gezondheid van de vis juist verder verslechteren. Zeker wanneer het van een bepaald vissoort bekend is dat deze gevoelig zijn voor chemicaliën is het zeer verstandig op terughoudend te zijn met het gebruik van (zware) medicijnen.

Hoe te handelen bij ziektes in het aquarium
Zoals u hierboven al gelezen heeft is is een medicijn niet iets dat men maar lukraak in het aquarium kan gooien, aangezien medicijnen vaak een nadelig effect hebben op de balans van een aquarium. Om deze reden is enige terughoudendheid bij het gebruik van medicijnen zeker aan te raden. Echter er zijn nu eenmaal ook situaties waarbij het gebruik van medicijnen nodig is om verdere uitbreiding van de ziekte te voorkomen. Persoonlijk ben ik geen expert op het gebied van visziektes, waardoor het niet binnen mijn mogelijkheden ligt om hier alle visziektes en hun behandelingen te beschrijven. Voor de herkenning van visziektes is het handig om een boek hierover in huis te hebben (die helaas vaak moeilijk verkrijgbaar zijn). Helaas val ook op het internet valt de informatie over visziektes vaak tegen. Een uitzondering hierop is de site Kara Inci waarop wel redelijk veel visziektes beschreven worden, maar zelfs met deze informatie blijft het vaak moeilijk om een wat zeldzamere aandoening goed te herkennen. Hoewel het niet binnen mijn mogelijkheden ligt om alle visziektes te beschrijven wil ik bij deze wel enige uitleg geven over de handelingen en afwegingen die mogelijk zijn bij het uitbreken van visziektes. 

Wanneer u in het aquarium één of meer zieke vissen tegenkomt is het vaak belangrijk om de oorzaak van het probleem te achterhalen en de ziekte te identificeren. Om de oorzaak te vinden is het belangrijk om de eisen te kennen die de vissen aan hun omgeving stellen en te controleren of het aquarium hieraan ook voldoet. Hierbij zijn voor al de zuurgraad (pH), totale hardheid (GH) en de nitriet waarde (NO2) vaak belangrijk om te controleren. Wanneer deze waardes duidelijk afwijken van de vereiste waardes is het zaak om deze te corrigeren, aangezien de problemen terug zullen blijven komen wanneer er niks gedaan wordt aan het structurele probleem. Ook wanneer u nieuwe vissen gekocht heeft is het belangrijk om eerst uit te sluiten of het ontstaan van de ziekte aan het eigen aquarium ligt. Wanneer de oorzaak niet duidelijk te vinden is in het eigen aquarium kan het handig zijn om te informeren in de aquariumwinkel of zij daar gelijkwaardige problemen gekend hebben met de vis en mogelijk de oorzaak hiervan weten.

Wanneer en hoe men medicijnen toe moet passen is vaak afhankelijk van de ziekte van de vissen en of de vissen bij meerdere vissen voorkomt. Wanneer slechts één vis tekenen vertoont van een ziekte en er bij de andere vissen geen enkel teken is te vinden van een ziekte is het vaak niet verstandig om gelijk met medicijnen in de weer te gaan (ten zij het een erg besmettelijke ziekte is). In het geval van een enkele vis is het vaak verstandiger om te proberen deze vis in een quarantaine bak te genezen en wanneer dit niet mogelijk is het vaak verstandig om deze vis "op te offeren" om de totale balans van het aquarium niet te verstoren. In praktijk zal het namelijk niet altijd mogelijk zijn om vissen in een quarantaine bak te behandelen. Vaak is het door de beplanting in een aquarium nauwelijks mogelijk om zieke vissen eruit te vangen. Ook raken veel schuwe scholenvisjes vaak zo in de stress wanneer zij alleen in een quarantaine bak geplaatst worden dat ze alleen nog maar verder achteruit gaan. Het is dan ook een mogelijkheid om enkele soortgenoten van een dergelijke vis ook over te brengen naar de quarantaine bak om verdere stress bij de zieke vis te vermijden. 

Wanneer er meerdere vissen in een aquarium ziek zijn is er meestal iets mis met het aquarium en komt de ziekte verwekker ook in grote getallen voor in het water. Het is in zo'n geval wel mogelijk om de zieke vissen in een quarantaine bak te behandelen, maar in zo'n geval bestaat het risico dat de ziekte zich in het normale aquarium blijft doorontwikkelen. In een dergelijk geval is het meestal dan ook verstandiger om het totale aquarium tegen de ziekte te behandelen en niet enkel de zieke vissen. In de meeste gevallen betekend dit dat er medicijnen in het aquarium gebruikt moeten worden die de balans van het aquarium kunnen verstoren. Het is in dergelijke gevallen dan ook zeker aan te raden de belangrijke waterwaardes dagelijks te controleren. Bij een aantal visziektes zijn er ook alternatieve behandelingen mogelijk. Zo is het in het geval van wittestip, peperstip en zandstip mogelijk om de ziekteverwekkers te doden door een temperatuur behandeling eventueel in combinatie met het blinderen van het aquarium. Deze methode staat op deze pagina beschreven bij de medicijnen voor witte stip.

Door mij gebruikte medicijnen
In de loop der jaren heb ik al weer enkele visziektes in het aquarium gehad, waarbij ik medicijnen gebruikt heb voor de behandeling van de vissen. De medicijnen die ik hiervoor gebruikt heb samen met mijn ervaringen hiermee staan hieronder weergegeven.

Vinrot

Vooral na aankoop van vissen met vinnen die gemakkelijk beschadigen heb ik nog wel eens dat deze vissen last krijgen van vinrot. Als dit in beperkte mate is of er maar één vis het heeft, pas ik over het algemeen geen medicijn toe. Dit omdat medicijnen in het water over het algemeen geen positieve invloed hebben op het biologisch evenwicht in het aquarium. Als het geval van vinrot erger is gebruik ik altijd het medicijn Unicell van het merk HS en pas dan een kuur van maximaal drie dagen toe. Het is wel mogelijk dit medicijn langer toe te passen of over te doseren, maar dit zou ik zelf nooit doen behalve in een quarantaine bak. Dit omdat dit medicijn een erg negatieve invloed heeft op de planten in het aquarium en bij mij vooral de valisneria erg terugvalt na gebruik van dit medicijn. Toch kan deze eigenschap in geval van algen in het aquarium ook positief werken, ik zelf ben bijvoorbeeld van een algenplaag afgekomen na toepassing van dit medicijn. Ongeacht dit genoemde nadeel is bij een driedaagse kuur het best verantwoord om dit medicijn te gebruiken en de werking ervan is naar mijn ervaring wel goed. Ook vissen die na een driedaagse kuur nog niet geheel genezen zijn knappen over het algemeen (bij mij in het aquarium) wel weer op.

 
Witte stip

Hoewel witte stip één van de meest voorkomende ziektes in het aquarium is, heeft het bij mij toch meer dan drie jaar geduurd voordat deze ziekte zich bij mijn vissen uitte (bij enkele kardinaaltetra's). Toch heb ik van het begin af aan medicijnen voor deze ziekte gehad, om bij een eventueel voorkomen van deze ziekte toe te kunnen passen. Ondanks deze medicijnen heb ik in eerste instantie getracht deze ziekte te bestrijden door middel van een temperatuursverhoging van het water tot zo'n 30 à 31 graden Celsius. Deze temperatuur zou voor de witte stip dodelijk moeten zijn, terwijl het biologisch evenwicht juist nauwelijks te leiden heeft onder deze methode. De hoge temperatuur heb ik gedurende een week vol gehouden, waarna ik de verwarming weer terug heb gezet naar zijn normale stand. Hoewel de stip wel iets verminderd was kon ik nog wel kleine puntjes zien op de vis, die langzaam weg leken te trekken. Wanneer men het aquarium tijdens een warmtebehandeling geheel blindeert blijkt het zelfs dat de stip al na een dag verdwenen moet zijn. Toen ik zelf stip in mijn aquarium had was dit laatste mij nog niet bekend, zodat ik hier zelf geen ervaringen mee heb. Het voordeel van dit blinderen is dat de stip veel sneller dood zal zijn, waaroor een lange temperatuursverhoging van enkele dagen niet nodig is. Wel moet men in het geval van een dicht beplant aquarium het aquarium zeker niet langer dan een dag blinderen, aangezien de planten voor hun bestaan licht nodig hebben en dan ook niet te lang zonder licht mogen zitten.

 

Toch kwam de stip na zo'n kleine maand weer terug, waarna ik besloot om toch maar een medicijn te gebruiken. Aangezien ik in mijn aquarium vissen van het soort Microgeophagus ramirezi (Antennebaars) heb, die vaak erg gevoelig zijn voor vreemde stoffen zoals medicijnen, had ik gekozen voor het medicijn Exit van het merk eSHa. Van dit medicijn wist ik dat het bij mijn zus geen negatieve invloed had gehad toen zij het toepaste bij een aantal jonge goudvissen van enkele weken oud. Ook zou dit medicijn volgens de bijsluiter zelfs op zeer gevoelige vissen geen negatieve invloed hebben. Gezien deze feiten durfde ik het wel aan dit medicijn in mijn aquarium te gebruiken zonder quarantaine bakken in te richten voor de Antennebaarsjes. Na een kuur van drie dagen was de stip op de vissen verdwenen en bleken ook de Antennebaarsjes geen hinder gehad te hebben van dit medicijn. Sindsdien is de stip ook niet meer teruggekomen bij mijn vissen. Bij een juiste dosering zou dit middel niet schadelijk zijn voor appelslakken.

 

Een ander medicijn dat ik voor het bestrijden van witte stip achter de hand heb, is het medicijn Femse van de firma Colombo. Voordat ik kennis maakte met het medicijn Exit wat hier boven beschreven is, was dit mijn eerste keus voor het geval er stip op zou treden in het aquarium. Zelf heb ik dit medicijn nooit gebruikt, maar mijn zus heeft het in het verleden wel met succes gebruikt bij Platy's met stip. Toch heb ik persoonlijk het idee dat dit medicijn minder "mild" is voor de vissen in het aquarium dan het middel Exit. Dit medicijn is volgens de bijsluiter ook te gebruiken in geval van schimmelinfecties, maar mijn waarnemingen hiermee zijn over het algemeen minder positief. In het geval van schimmelinfecties is het eerder beschreven medicijn Unicell naar mijn idee beter geschikt. Bij een juiste dosering zou dit middel niet schadelijk zijn voor appelslakken.

 
Bacteriële aandoeningen

Onder bacteriële aandoeningen kunnen een groot aantal ziektes vallen die meestal niet zo heel vaak voorkomen. Als beschrijving van bacteriële aandoeningen zal ik mij hier houden aan de omschrijving van de gebruiksaanwijzing van het product Sera bactopur direct. Deze omschrijving luid: "inwendige bacteriële aandoeningen bij siervissen kunt u herkennen  aan een opgezwollen buik, waarbij meestal ook sprake is van afstaande schubben en uitpuilende ogen. Verdere kenmerken zijn schokkende zwembewegingen, een donkere kleur, geen eetlust en in het laatste stadium volledige apathie." Persoonlijk heb ik pas na ruim vier jaar ervaring met aquariums voor het eerst te maken gekregen met een bacteriële aandoening. Deze leidde in eerste instantie bij een tweetal van mijn vissen van het soort Melanotaenia praecox tot uitstaande schubben en een iets gezwollen buik. In een later stadium waren deze symptomen ook bij een vis van het soort Carnegiella strigata (gemarmerde bijlzalm) te zien. Echter waarschijnlijke waren meerdere vissen van het soort M. praecox al langere tijd besmet doordat ik al enkele weken structureel problemen had met de vissen van deze soort. Dit uitte zich vooral in secundaire ziekte kenmerken zoals o.a. vinrot waarvan het optreden waarschijnlijk veroorzaakt werd doordat de vissen door een bacteriële aandoening aangetast waren. Na enige tijd met standaard vismedicijnen getopt te hebben, kwam mijn aquariumwinkel met het advies om Sera bactopur direct eens te proberen. Tijdens het gebruik van dit medicijn is nog één vis van het soort M. praecox gestorven, maar de overgebleven vissen in mijn aquarium hebben sinds dien geen last meer gehad van ziektes. Dit medicijn is een behoorlijk krachtig medicijn waardoor er bij het gebruik het aquarium goed in de gaten gehouden moet worden. Zo wordt er geadviseerd het aquarium tijdens gebruik goed te ventileren en een CO2 bemesting uit te schakelen. Zelf vermoed ik dat dit laatste geadviseerd wordt doordat dit medicijn de planten negatief beïnvloed, waardoor de behoefte aan CO2 in het aquarium lager is. Aangezien mijn CO2 bemesting geautomatiseerd is heb ik die van mij niet uitgeschakeld, wat niet tot problemen geleid heeft. Persoonlijk heb ik echter niet het idee gehad dat dit medicijn veel negatiever werkte op de planten dan andere medicijnen, hoewel de sommige planten wel wat last hadden van dit medicijn. Nadat de kuur beëindigd wordt, wordt er tevens door Sera aangeraden 50% van het aquariumwater te verversen.

 
Overige

Een medicijn welke niet onder de hierboven genoemde catogoriën valt is het medicijn eSHa 2000 van het merk eSHa. Dit is een medicijn met een zeer brede werking die volgens de gebruiksaanwijzing toegepast kan worden bij o.a.: primaire en secundaire schimmelziekten, bacteriële slijmhuid infecties, wondheling, parasitaire huid en kieuwwormen, parasittaire infecties en slijmhuid bescherming. Ook zou dit medicijn de "goede" bacteriën sparen. Of deze beweringen allemaal waar zijn weet ik niet. Zelf heb ik dit medicijn vooral om een vis met voor mij onbekend ziektebeeld van een vis, toch te proberen genezen. Ook heeft dit medicijn het voordeel dat het te combineren is met het hierboven beschreven medicijn Exit van de zelfde firma, waardoor een zeer groot scala aan ziektes behandeld kan worden. Wel heb ik de laatste keer dat ik dit medicijn gebruikt heb in mijn aquarium (in combinatie met het medicijn Exit) problemen met mijn planten gekregen. Enkele plantengroepen in mijn aquarium reageerde slecht op de combinatie van deze medicijnen en vooral de plant Rotala rotundifolia ging erg snel achteruit. In het verleden heb ik nooit problemen met deze medicijnen en mijn planten gehad, maar ik had dan ook nooit eerder de combinatie van deze medicijnen in mijn aquarium gebruikt. Ook de tijdsduur van de kuur was met vijf dagen langer dan normaal.

Via een e-mail heb ik een reactie ontvangen van iemand waarvan alle appelslakken in het aquarium stierven na het gebruik van eSHa 2000. In een aquarium met slakken kan dit medicijn dan waarschijnlijk ook beter vermeden worden. Ook andere medicijnen voor vissen kunnen mogelijk schadelijk zijn voor slakken in het aquarium.

Terug naar de hoofdpagina