De aquariumbodem

Afhankelijk van het type aquarium dat iemand heeft, kan het belang van de bodem variëren van een redelijk onbelangrijk onderdeel tot een onmisbaar onderdeel voor het functioneren van het aquarium. In mijn geval van een dicht beplant aquarium is de bodem eigenlijk een onmisbaar onderdeel voor een goede groei van de planten. Sterker nog de levensduur van de inrichting van het aquarium wordt voornamelijk door dit onderdeel bepaalt in een beplant aquarium. In het geval dat men dan ook een verkeerde of niet geschikte bodem in het aquarium inbrengt kan het zijn dat na een relatief korte tijd de bodem niet meer geschikt is en het aquarium opnieuw ingericht moet worden. Wanneer men zeker enkele jaren van een mooi beplant aquarium wil genieten is de keuze van de bodem dan ook relatief belangrijk. Op deze pagina zal ik dan ook de bodem beschrijven die ik in mijn aquarium toe pas en probeer hierbij te motiveren waarom ik voor deze bodem gekozen heb. Ook de ervaringen die ik de afgelopen jaren met deze bodem opgedaan heb zullen aan bod komen. Als laatste zal op deze pagina aangegeven worden hoe er mogelijke verbeteringen in het functioneren van deze bodem gedaan kunnen worden om de levensduur ervan te verlengen. 

De opbouw van de bodem in mijn aquarium
Aangezien mijn aquarium een rijkelijk beplant aquarium is, heb ik er voor gekozen om gebruik te maken van een voedingsbodem voor het aquarium. Persoonlijk heb ik niet de kennis voor het zelf samenstellen van een geschikte voedingsbodem (en vindt ik het ook makkelijker om gewoon een kant en klaar product te kopen), waardoor ik gekozen heb voor een commercieel product als voedingsbodem voor mijn aquarium. Aangezien ik bij de start van mijn aquarium sterk beïnvloed was door het boek Het optimale aquarium waarin ook veelvuldig de producten van de firma Dupla aangeprezen worden, was de voor de hand liggende keus in mijn geval het product Duplarit G van deze firma. Dit is een sterk ijzerhoudende lateriet toevoeging voor een aquariumbodem, die samengesteld is naar het voorbeeld van de natuur. Het product Duplarit G wordt gemengd met het onderste 1/3 deel van de bodem, waarna het overige 2/3 deel van de bodem hier overheen gaat om het geheel af te dekken.

Het Duplarit G moet voor het gebruik in het aquarium gemengd worden met het grind dat gebruikt gaat worden als bodem in het aquarium. Echter niet al het grind is geschikt voor langdurig gebruik in het aquarium. Wanneer men eens goed kijkt in een aquariumwinkel komt men er al snel achter dat er vele soorten en maten aquariumgrind te koop zijn. Als eerste is er een onderscheid in de kleur van het aquariumgrind. De eerste soorten grind die naar mijn menig afvallen zijn de geverfde soorten grind die van een meestal felle kleur voorzien zijn. Hoewel dit natuurlijk een kwestie van smaak is kan ik mij niet voorstellen dat de vissen bijvoorbeeld een knalgele bodem kunnen waarderen  en ook zullen de planten minder mooi overkomen wanneer er een fel gekleurde bodem gebruikt wordt. Het natuurlijk gekleurde grind is vaak op te delen in licht grind en donker grind, waarbij mijn voorkeur uit gaat naar de laatste. In de eerste plaats zal donker grind een stuk rustgevender ogen dan licht grind en ook zullen de meeste vissen beter kleuren op een wat donkerdere bodem. Hoewel men bij donker grind al snel aan donker bruin of zwart gekleurd grind zal denken is dit grind in praktijk niet zo heel erg donker van kleur als men zou verwachten. De foto links toont bijvoorbeeld het grind dat ik in mijn aquarium gebruik en wat in de winkel verkocht wordt als donker aquariumgrind.

Naast een onderscheid van kleur is er ook een onderscheid naar grote. Terwijl de kleur van een bodem voor een groot deel om een persoonlijke voorkeur gaat is de grote van het grind ook van grote invloed op de levensduur van een bodem. Hierdoor is de keuze van het formaat van het grind een redelijk belangrijke keuze. Het meest geschikte formaat van aquariumgrind voor een beplant aquarium is grind met een diameter van 1 tot 3 mm. Wanneer men kleiner grind zal kiezen of aquariumzand zal de bodem van het aquarium over het algemeen minder luchtig zijn, waardoor men een grotere kans loopt op zuurstofloze ruimtes in de bodem, waardoor de bodem ongeschikt wordt voor een goede plantengroei. Wanneer men kiest voor een groter formaat grind dan 1 tot 3 mm zal de bodem in eerste instantie een mooie luchtige bodem zijn, maar door de grote open ruimtes tussen het grind zal er gemakkelijk vuil gaan ophopen tussen het grind, waarna de bodem alsnog "dicht" zal slaan en er wederom een grote kans is op zuurstofloze zones in de bodem. Ook bestaat er bij gebruik van grof grind dat er scherpe kanten aan het grind zitten, waardoor op de bodem levende vissen zich aan het grind kunnen beschadigen. 

Natuurlijk is donker gekleurd grind met een diameter van 1 tot 3 mm niet in alle gevallen de beste keus voor een aquariumbodem. Zo komt het voor dat planten met fijne wortels de voorkeur geven aan het gebruik van aquariumzand, doordat de wortels hier minder snel in beschadigen. Ook zijn er bodembewonende vissen die graag in de bodem van het aquarium wroeten die de voorkeur geven aan een fijne bodembedekking zoals aquariumzand. Echter wanneer men langere tijd plezier wil hebben van een aquariumbodem en opzoek bent naar een goede allround bodembedekker is donker aquariumgrind met een diameter van 1 tot 3 mm over het algemeen de beste keus. Om toch planten met fijne wortels of sommige bodembewoners te gemoed te komen kan men er tevens voor kiezen op een aantal plaatsen zones met wat aquariumzand te maken, waarin bodembewoners lekker kunnen wroeten en planten met fijne wortels beter tot hun recht komen.

De ervaringen met mijn voedingsbodem 
De hier genoemde ervaringen en waarnemingen zijn opgedaan met de hierboven beschreven bodem, die ik ruim drie en een half jaar in mijn aquarium gehad heb na het voor het eerst inrichten van mijn aquarium. Op 21 november 2001 is mijn aquarium opnieuw ingericht en voorzien van een nieuwe bodem (van de zelfde opbouw, maar met een bodemverwarming), maar op dit tijdstip is het nog veel te vroeg om waarnemingen en ervaringen over deze nieuwe bodem te beschrijven.  

De belangrijkste reden voor het opnieuw inrichten van mijn aquarium was dat de plantengroei duidelijk niet meer optimaal was en zeker de laatste maand waren meerdere planten naar mijn idee te veel achteruit gegaan (hoewel er ook al eerder enkele problemen waren ontstaan met bepaalde plantensoorten). Natuurlijk is het erg gemakkelijk om op zo'n moment te zeggen dat de bodem niet meer voldoet, maar moeilijker is het om aan te geven wat er mis is met de bodem. Hieronder zal ik proberen aan te geven welke problemen er met de bodem aan de hand konden zijn en wat waarschijnlijk de oorzaak in mijn geval was. Echter aangezien over het onderwerp wat naar mijn idee de oorzaak was nog maar weinig bekend lijkt te zijn, zal ik mij vooral tot mijn eigen waarnemingen en conclusies moeten richten voor dit onderwerp. 

Tot aan opnieuw inrichten van mijn aquarium was mijn bodem mooi luchtig gebleven, waardoor de bodem niet dichtgeslagen was en er nooit zuurstofloze zones in de bodem ontstaan zijn. Mede hierdoor kon ik niks bijzonders aan mijn bodem zien wat mogelijk de oorzaak van verslechterde groei van de planten kon verklaren. Een veel gebruikte theorie om de plotselinge terugloop in groei en sterfte bij aquariumplanten te verklaren is dat de noodzakelijke voedingsstoffen en spoorelementen uit de bodem opgebruikt zijn en dat de planten door een tekort hieraan slechter gaan groeien en op den duur af zullen sterven. Hoewel deze theorie in eerste instantie een goed bruikbare theorie lijkt te zijn ben ik er zelf niet zo'n voorstander van. Dit mede doordat de eerste planten die in mijn aquarium problemen gaven gemakkelijke snel groeiende planten waren die naar de mening van veel mensen slechts aan een "kale" zandbodem voldoende hebben voor hun groei. Doordat deze soort planten duidelijk niet alleen van de voedingsbodem afhankelijk zijn om voedingsstoffen op te nemen lijkt het wel zeer onwaarschijnlijk dat het in deze gevallen om een voedingstoffen probleem in de bodem gaat. 

Mede doordat ik deze theorie niet sluitend vond voor mijn situatie ben ik verder gaan denken over wat het probleem wel zou kunnen zijn. Persoonlijk kwam ik tot de conclusie dat de planten waarschijnlijk stoffen aan de bodem af gaven die in een te hoge concentratie waarschijnlijk schadelijk werden voor de planten.  De eerste waarnemingen op dit vlak kon ik reeds na een jaar zien in mijn aquarium, toen op dat moment de snel groeiende, gemakkelijke aquariumplant Hygrophila polysperma problemen begon te geven. Opvallend hieraan was dat enkel ingekorte of nieuwe planten problemen gaven en dit enkel op de plek in het aquarium waar deze plantensoort altijd al had gestaan. Mijn conclusies hierbij was dat er waarschijnlijk stoffen door de wortels afgegeven werden aan de bodem die vooral voorkwamen dat andere planten (van het zelfde soort) een kans kregen goed aan te slaan en wortels te vormen. De reden dat deze plant als eerste problemen begon te geven is waarschijnlijk te verklaren door zijn snelle groei  en dat deze plant hierdoor veel "schadelijke stoffen" in de bodem achterlaat. Een voedingsstoffen probleem leek in dit geval echter minder voor de hand liggend, aangezien na de eerste problemen met deze plant ik nog ruim twee jaar lang andere plantensoorten op dit deel van de bodem heb kunnen houden zonder veel problemen. Een plant waar ik na verloop van tijd vergelijkbare problemen mee heb gekregen is de plant Hygrophila corymbosa "kompact". Deze veel langzaam groeiende plant heb ik echter gedurende twee jaar zonder problemen in mijn aquarium kunnen houden voordat deze problemen begon te geven, waarbij wel gezegd moet worden dat deze plant na ongeveer één jaar van plaats verhuisd is in mijn aquarium waardoor eerdere problemen misschien voorkomen zijn. 

Ondanks mijn vermoeden dat de planten "schadelijke" stoffen afgeven aan de bodem heb ik hier slechts zeer weinig informatie over kunnen vinden. In eerste instantie geven alle planten organische zuren af waarmee zij voedingsstoffen "losweken" van de bodem zodat zij deze op kunnen nemen. Deze stoffen zouden zich na verloop van tijd misschien kunnen ophopen in de bodem, waardoor deze stoffen op de lange duur misschien problemen kunnen geven. Echter in de aquariumliteratuur en op internet heb ik hierover niks kunnen vinden wat dit vermoeden kan bevestigen. Een tweede soort stoffen die vermoedelijk (maar nog niet bewezen) door een aantal planten afgegeven worden zijn een soort gifstoffen die voorkomen dat andere plantensoorten zich in het "territorium" van een bepaalde plant kunnen vestigen. Echter in een aquariumbodem met een slechte doorstroming van water kunnen deze stoffen na verloop van tijd mogelijk in zulke grote concentraties voorkomen dat zowel de plant zelf als de omringde plantensoorten  nadelig beïnvloed worden door deze stoffen.  Over deze laatste soort stoffen is echter nog maar weinig bekend over hun invloed in het aquarium en door welke planten deze afgegeven worden, waardoor het momenteel nog gissen is naar de invloed en het werkelijke effect van deze gifstoffen. 

Ook kan het zijn dat de stoffen die de planten hinderen geen stoffen zijn die afkomstig zijn van de planten maar van biologische afbraakprocessen die in de bodem van het aquarium plaats vinden. Ook deze stoffen zoude zich in de bodem op kunnen hopen en mogelijk de planten hinderen in hun groei. Echter doordat in mijn aquarium de problemen zich vooral met een beperkt aantal plantensoorten voordoen vermoed ik eerder dat de problemen voorkomen uit door de planten afgegeven stoffen dan uit stoffen afkomstig van afbraakprocessen. 

Kan (de levensduur van) een aquariumbodem verbeterd  worden?
Zoals uit het bovenstaande wel duidelijk geworden zal zijn, zijn de problemen die in mijn aquarium met de bodem ontstaan zijn waarschijnlijk vooral ontstaan zijn door de ophoping van schadelijke stoffen in de aquariumbodem. Om ophoping van afvalstoffen en schadelijke stoffen in de bodem te voorkomen zou er een doorstroming van water in de bodem plaats moeten vinden. Een hulpmiddel waarmee dit gedaan kan worden is bijvoorbeeld het gebruik van een bodemverwarming in het aquarium. Een dergelijk type verwarming zorgt door de opstijgende warmte door de bodem voor een lichte doorstroming in de bodem waardoor afvalstoffen weggevoerd kunnen worden uit de bodem (en tevens nieuwe voedingstoffen de bodem in kunnen via het water).

Ook had ik in mijn aquarium in de winter periode nog wel eens last van een terugval in de groei van planten door zogenaamde "koude voeten" dit ontstaat wanneer in de winter de kamertemperatuur en watertemperatuur van het aquarium verschillen waardoor bij het gebruik van een staafverwarming de aquariumbodem kouder is dan het water, waardoor de planten minder goed zullen groeien. Ook dit probleem kan verholpen worden door het gebruik van een bodemverwarming. Echter in een goed verwarmde kamer (wat bij mij niet het geval is) zullen problemen met "koude voeten" van de planten minder snel voorkomen dan bij mij het geval was.

Om verbetering te brengen in de hierboven genoemde punten heb ik na het opnieuw inrichten van mijn aquarium op 21 november 2001 een bodemverwarming aangeschaft (zie ook de pagina over mijn verwarming). Hoewel het nog een behoorlijke tijd zal duren voordat ik ook daadwerkelijk kan waarnemen of de bodem beter en langer mee zal gaan met een bodemverwarming heb ik er het volste vertrouwen in dat een bodemverwarming een verbetering zal brengen in het bodemmilieu van het aquarium. Voor geïnteresseerde in het effect van een bodemverwarming in het aquarium is o.a. veel (praktijk) informatie te vinden op de Engelstalige internetsite AquaticConcepts.

 

Terug naar de hoofdpagina